Historia osadnictwa

Od Afryki do Ukrainy
Ponad 100.000 lat temu we wschodniej Afryce, w dolinie ryftowej, żył mitochondrialny Adam – na podstawie badań genetycznych Y-DNA udowodniono, że wszyscy ludzie mieszkający poza Afryką są jego przodkami. Byli to pierwsi przedstawiciele naszego gatunku Homo Sapiens – było ich zaledwie kilkanaście tysięcy. Ówcześni ludzie wędrując na północ w poszukiwaniu pastwisk przepłynęli na łodziach przez Morze Czerwone – choć droga lądowa mogła być już wtedy otwarta. Ludzie dotarli na rozległe równiny w dzisiejszym Iranie. Około 80.000 lat temu doszło na tych terenach do mutacji genetycznej i powstała haplogrupa M89. Około 40.000 postępujące zlodowacenie (tzw. Wisły) sprawiło, że tereny saharyjskie zaczęły pustynnieć, a droga powrotna została odcięta. Z tych terenów część ludów poszła na północ przez Bałkany do Europy – powstali tzw. Ludzie z Cro-Magnon, których potomkami są Baskowie. Mieli oni gen h(a) I. Inni poszli na wschód w kierunku Chin, a później do Ameryki. W tym okresie na terenie współczesnej Persji powstała kolejna mutacja – haplogrupa M9 (R). Jej przedstawicieli było kilkudziesięciu tysięcy. Wyruszyli oni za stadami bawołów, mamutów i antylop w kierunku Azji Środkowej. Jej przedstawiciele napotkali wtedy przeszkodę nie do pokonania: pasma górskie Himalajów, Tienszanu i Hindukuszu. W końcu zatrzymali się nad doliną koło gór Pamir. Wtedy pasterze-zbieracze rozdzielili się na dwie grupy: część poszła na południe (haplogrupa R2). Ich potomkami są współcześni Drawidowie. Druga grupa poszła na północ, w kierunku żyznych pól Kazachstanu, Uzbekistanu i południowej Syberii. Było ich wtedy 100.000. Około 20.000 lat temu powstała mutacja (haplogrupa) R1a (M45). Jest to grupa genetyczna, która dominuje wśród Słowian, Kirgizów i Hindusów. Wiadomo, że wtedy została wynaleziona zrobiona z kości igła do szycia, co umożliwiło robienie ubrań i w konsekwencji zasiedlanie obszarów o chłodniejszym klimacie. 12.000 lat temu Praindoeuropejczycy wyruszyli na zachód w kierunku dorzecza Morza Czarnego. Ok. 20.000 lat temu trwało tzw. Zlodowacenie Wisły – lądolód zajmował północ Polski, Litwę, Łotwę oraz północ Rosji od Moskwy aż do półwyspu Kanin. Zlodowacenie obejmowało także góry Uralu (nie licząc południowych). Dawniej Morze Kaspijskie zajmowała całą dzisiejszą deltę Wołgi aż po granicę z Rosją – za to Morze Czarne było mniejsze i było jeziorem. Dopiero później granice przyjęły kształt taki jak obecnie. 20.000 lat temu Koczownicy żyli na stepie, uprawiali tam zboża i polowali na zwierzynę. Dokonywali też najazdów na okoliczne ziemie. Między Donem, Wołgą, Dnieprem i Dońcem tworzył się substrat indoeuropejski. Jednak powolne pustynnienie tych obszarów spowodowało głód i zmusiło ich do wędrówek. Na początku plemiona indoeuropejskie szły na południe w kierunku Rumunii i Bułgarii, potem na zachód wzdłuż rozległego Dunaju. Praindoeuropjczycy (R1a) połączyli się wtedy z już zastanymi plemionami (I2) i wtedy utworzył się etnos prasłowiański. Jej mieszkańcy wyszli w kierunku dorzecza Dunaju i Bałkanów. Szli wzdłuż łuków Karpackich i przez nizinę Węgierską, aż doszli na teren Czech i południowych Niemiec. Następnie część plemion poszła wzdłuż Łaby aż do Renu. Prawdopodobnie w tym okresie doszło do udomowienia konia. Na terenie Bułgarii połączyli się z ludami I2, tworząc przyszły etnos tracki. Według teorii Ryana-Pitmana 8000 tysięcy lat temu (5600 p.n.e.) doszło do zalania morską wodą ogromnych obszarów wokół Morza Czarnego. Tereny prasłowiańskie zajmowały teren trójkąta z Macedonią na zachodzie, następnie wzdłuż Dalmacji, Węgrzech, na italijskiej dolinie Padu (Wenetowie – stąd nazwa Wenecja) i Alpach Wschodnich. Około 5000 p.n.e. powstaje kultura lendzielska, której nazwa pochodzi od miasta Lengyel na Węgrzech. Miała ona różnorodną ceramikę, występowały tam też wyroby miedziane. Hodowano w niej trzodę, choć są znajdowane również dzikie zwierzęta. Jej osady składały się z małych domostw, czasem były otoczone rowem. Zajmowała ona Morawy, zachodnie Węgry, część Austrii, a później rozprzestrzeniła się na południową Polskę, aż do Kujaw. Była ona poprzedniczką kultury rosseńskiej. W środkowej Europie powstała wtedy jedna z najstarszych megalitycznych cywilizacji.

Najstarsza cywilizacja w Europie
W latach 70- tych archeolodzy znaleźli wielkie budowle w środkowej Europie. W 1991 roku na podstawie wykopalisk i zdjęć lotniczych, odkryto obwarowania wokół Drezna i Lipska. Pozwoliło to udowodnić istnienie najstarszej cywilizacji w historii Europy, istniejącej 7000 lat temu (4800 – 4600 p.n.e.) która zajmowała tereny Saksonii, Śląska i Czech. Znaleziono 150 gigantycznych świątyń w pobliżu miast i wsi. Były zbudowane z ziemi i drewna, otaczały je rowy i wysokie na 180 cm palisady. Wewnątrz nich znajdowały się tereny, gdzie odprawiano obrzędy – zwykli ludzie nie mieli tam wstępu. Wokół żyli mieszkańcy, mieszkający w ciągnących się do 50 m długich domach. Ich gospodarka była oparta na hodowli bydła, kóz, owiec i trzody chlewnej. Każda z tych świątyń miała 150 metrów średnicy. Największa znajdowała się na terenie współczesnego Drezna – otaczały ją cztery rowy i palisada. Centralny obszar świątynny miał zazwyczaj 1/3 hektara – prawdopodobnie nigdy nie służył w celach obronnych. W pobliżu Lipska, w miejscowości Kyhno, znajduje się kompleks świątynny Aythra, zajmujący 200 ha i mający 150 m średnicy. Znajdowało się tam 200 długich domów, w których mieszkało 300 osób. Było tam od 15 do 20 komunalnych budynków. Składała się z czterech koncentrycznych rowów i czterech wałów. W mieście Goseck (także Saksonia-Anhalt) znajdowało się obserwatorium posiadające średnicę 75 m. i otaczały je dwie palisady. Różniło się od pozostałych tym, że miało cztery bramki prowadzące do środka. Wokół tych świątyń rozciągały się mniejsze kompleksy sakralne. Koło Lipska było ich pięć, a Drezna cztery. Poszczególne kręgi dzieliło 500 m. Prawdopodobnie ich budowę nadzorowali kapłani. Po dwustu latach ta kultura z nieznanych przyczyn upadła. Co ciekawe, każda z tych świątyń z osobna była użytkowana maksymalnie przez kilka pokoleń – 100 lat. W dodatku przy ich budowie za każdym razem wykopano tyle samo piasku. Kiedy przestano je użytkować, z nieznanych powodów zasypywano rowy. W nich archeolodzy odkryli fragmenty ceramicznych naczyń.

Pierwsi Prasłowianie
Około 3500 p.n.e. powstały najstarsze indoeuropejskie kultury: kultura Rosseńska od Sekwany po Wisłę, kultura Cucuteni - Trypole na terenie Rumunii i kultura Dniepr-Don na Ukrainie. Tezę, że są to najstarsze słowiańskie kultury, głosił już Witold Hensel, polski archeolog z okresu II RP I PRL-u. Podobne teorie wysuwa Mario Alinei, włoski historyk. Kultura Cucuteni – Trypole zajmowała Siedmiogród, Mołdawię oraz część Ukrainy. Powstało ona około 4200 p.n.e. Kultura Cucuteni została wydzielona w 1899 roku na terenie Mołdawii, a Trypole dwa lata później nad Dnieprem. Jednak dopiero w latach 70. XX wieku przestano je traktować jako dwie oddzielne kultury. Na północ od Pregoły rozciągała się kultura ceramiki dołkowo-grzebykowej. Byli to przodkowie Ugrofinów. Najdalej wysunięte na południe stanowiska archeologiczne tej kultury są zlokalizowane na Mazurach. Jej nazwa pochodzi od ostro zakończonych dnach z rzędami ząbków. W tym samym okresie z Ałtaju wyruszyli przedstawiciele genu R1b – którzy po połączeniu się z ludami staro europejskimi (I1) stały się przodkami ludów celtyckich. Przeszli oni przez Turcję, Bosfor, alpejskimi dolinami i osiedlili się w Galii. W 2000 p.n.e. utworzyli oni kulturę, która później przekształci się w kulturę Halsztacką. Zajęli oni Francję, północne Włochy, Wyspy Brytyjskie i terytoria naddunajskiej Az po Rumunię. W latach 1500-500 p.n.e. na rzecz Celtów Słowianie utracili Rumunię, Francję, Niderlandy, część Niemiec oraz ziemie alpejskie i na południe od Alp. To właśnie z terenów polskich Prasłowianie wyszli na podbój Rosji i Ukrainy – wskazuje na to najgęstsze występowanie R1a oraz brak jakichkolwiek śladów migracji Słowian na zachód. Wraz przyjściem Słowian na tych terenach zaczęła się wiara w siły przyrody, praktykowana do końca średniowiecza.

Ceramika sznurowa
W 3600 p.n.e. na terenie Rumunii, Słowacji, Węgier, Czech i Austrii powstała kultura badeńska. Około 3300 – 2000 p.n.e. na terenach kultury Jamna wybucha susza, zmniejsza się powierzchnia lasów. Część jej przedstawiciele migruje na północ, co ma wpływ na początek następnej kultury. Około 3000 p.n.e. powstała kultura ceramiki sznurowej – od Renu po Białoruś. Jej prasiedziba znajdowała się we wschodnich Niemczech – na co wskazują badania genetyczne, gdyż tam najczęściej występuje R1a1. Był to okres tuż przed najazdem Celtów oraz w czasie ich osiedlania się (ale przed ekspansją) – zajmowali Niemcy i Holandię do Renu oraz do podnóża Alp, południową Szwecję, wybrzeże Norwegii, południowo-zachodnią Finlandię, Europę Środkową do podnóża Karpat, kraje nadbałtyckie i Rosję tysiące kilometrów w głąb. Jej nazwa pochodzi od charakterystycznej metody ozdabiania ceramiki za pomocą dociskania sznura. Jest ona też nazywana kulturą toporów bojowych z powodu znajdowanych w grobach kamiennych toporów. Niewątpliwie duży wpływ na powstanie tej kultury miała kultura Cucuteni-Trypole i Pucharków Lejkowatych w Skandynawii, ale prawie na pewno się z niej nie wywodzi. Prawdopodobnie żadna z poprzednich kultur nie jest jej macierzą, a powstała ona z napływu ludów słowiańskich. Okazało się jednak, że wiórowiec – bardzo powszechny nóż w tych rejonach ma swoją analogię w kulturach neolitu, co znaczy, że mogły przekazać one część dorobku cywilizacyjnego. Nie odkryto prawie żadnych osad czy obozowisk poza południową częścią. Zajmowali się oni intensywnie rolnictwem. Nazwa kultury rosseńskiej pochodzi od nekropolii Rossen w mieście Luena w Saksonii-Anhalt. Odkryto tam 70 szkieletów, które pod koniec XIX wieku przewieziono do Berlina. Zostały one częściowo uszkodzone w czasie II wojny światowej, jednak zachowały się kawałki szkieletów, ceramika i kamienne narzędzia. W 1934 roku w miejscowości Ruploh w Westfalii odkryto jej ślady, które zbadano później podczas budowy autostrady w 1970. Typowy nadreński dom należący do kultury rosseńskiej składał się z domu właściwego, zagrody dla bydła i wydzielonego „ogrodu”. W 2013 roku odkryto stanowisko kultury rosseńskiej na terenie Pomorza zachodniego w Warzymicach. Prawdopodobnie około 2700 p.n.e. sznurowcy przekraczają Łabę. W 2005 roku w miejscowości Eulau w Niemczech znaleziono kilkanaście grobów, pochodzących od tejże kultury. Po przeprowadzeniu badań genetycznych, nad ich Y-dna, wykazano, że mieli oni R1a. Inne znalezisko z Liechtensteinu, wskazuje, że szkielety z grobu znaleziono tam miały I2 oraz R1a1 (słowiańskie) oraz częściowo R1b. Innym dowodem na słowiańskość tychże kultur jest duża ilość zapożyczeń słowiańskich w językach germańskich, co musi świadczyć o ich kontakcie 2000 BP. Gdyby jednak Prasłowianie mieszkali wtedy nad Dnieprem, byłoby by to niemożliwe, gdyż Germanów wtedy tam nie było. Dlatego musiało do tego dojść nad Łabą. Po kilkuset latach zaczęła się ona co raz bardziej różnicować. W maksymalnym rozwoju sięgała ona na wschód aż do rzeki Wołgi. Pod jej wpływem pod koniec III tys. p.n.e. powstała tam kultura fatjanowska Nazwa pochodzi od Fatjanowa, gdzie w 1875 roku okryto cmentarzysko z 60 grobami. W jej grobach są znajdowane toporki bojowe. Według badań genetycznych jest to R1a. Około 3500 p.n.e. pod wpływem trendów idących z kolebki „sznurowców” zwiększa się w Polsce wypas bydła rogatego. Ludzie zaczęli się osiedlać na brzegach lasów. Daje to początek kulturze amfor kulistych, która powstała 3100 p.n.e. na terenie Polski. Znajdowała się na terenie Polski, w dorzeczu Łaby a także na ternie Ukrainy (Wołyń i Podole). Nazwa wzięła się od ceramicznych naczyń z brzuścem o kształcie kuli. Istniała ona do 2500 p.n.e., powstała na terenie Meklemburgii, Pomorza i Wielkopolski. Są znajdowane związane z nią misy, czary i szeroko otwarte naczynia. W późnej fazie pojawiają się też ornamenty sznurowe. Na wschodzie dominują megality, a na zachodzie groby jamowe. Hodowała ona bydło i trzodę, a także po raz pierwszy w tej części Europy hodowała konie. Na Kujawach są znajdowane związane z nią groby zwierzęce.

Na południu znajdowała się Słowiańska kultura grobów jamowych (tutaj: Yamna), będąca następczynią kultury Don-Dniepr. Nazwa pochodzi od typowego dla niej pochówku pod kurhanem w jamie grobowej. Z niej zaś powstała kultura zrębowa. Przyjrzyjmy się bliżej grupie, która wyruszyła w kierunku Azji. Około 2700 p.n.e. w dorzeczu Wołgi powstała kultura Poltavska – od miasta Poltava. Charakteryzuje się ona zwiększeniem liczby metalowych obiektów i mniejszym wykorzystaniem ochry .2300 p.n.e. powstaje słowiańska kultura Andronowska – nazwa pochodzi od Andronowa, gdzie w 1914 r. znaleziono kilkanaście szkieletów. Rozprzestrzeniła się ona od gór Tien-Szan i Pamiru po Ural i Wołgę. To właśnie na obszarze tej kultury doszło do powstania rydwanu, który potem rozprzestrzenił się cały świat. Uprawiali oni zboże i wypasali bydło rogate. Dokonywały częstych najazdów, stosując konie. Kiedy podbijali jakieś tereny, wybijali mieszkających tam mężczyzn. Wskaźnik R1a wynosiły u nich 90-95%. Około 2000 p.n.e. plemiona indoeuropejskie (aryjskie) weszły na teren Włoch. W 2100 r. p.n.e. na terenie Rosji niedaleko miasta Sibay (na północ od Kazachstanu) powstało miasto Arkaim. Miasto to zostało odkryte w 1981 roku przez zespół naukowców, a w 1991 roku utworzono wokół niego rezerwat historyczny. Jego centralny plac zajmuje 20.000 m2 i otacza go ściana o średnicy 160 m. Zostało zbudowane przez ziemię opakowaną w drewno i wzmocnione paloną cegłą. Jest gruby na 4-5 m i wysoki na 5,5 m. Osada była otoczona 2-metrową fosą. Prowadziły do niego cztery wejścia. Szacuje się mogło tam mieszkać od 1500 do 2500 ludzi. Miasto posiadało kanalizację deszczową. Miasto składało się z dwóch kręgów. Była na nim jedna ulica oddzielająca je od siebie. Wszystkie mieszkania ze strony zewnętrznej miały wyjście na ulicę. Potem jest część wewnętrzna, która odgradzał jeszcze wyższy mur, do którego prowadziło tylko jedne wejście. Wewnątrz znajdowały się kolejne mieszkania, a na samym środku był kwadratowy plac o wymiarach 25x27 m. Poza miastem znajdowały się pola uprawna zasilane przez kanały. Stwierdzono ślady nasion jęczmienia. W 1900 r. p.n.e. powstaje kultura trzciniecka. Składała się na nią kultura komarowa i sośnicka. Zamieszkiwała ona tereny między Dnieprem i Wartą. W odróżnieniu od kultury łużyckiej, są znajdowane związane z nią osady mieszkalne i obozowiska. W środku epoki brązu wskutek szerzenia się nowych nurtów związanych z kulturami popielnicowymi i zmianami w grzebaniu w zachodniej Polsce powstała kultura przedłużycka. Wśród jej ceramik ceramika z kulistymi garnkami o esowatym profilu. Znaleziono wiele jej narzędzi zrobionych z brązu. Nazwa pochodzi od miejscowości Trzciniec w województwie lubelskim. Dominuje uprawa roli, czasem jest spotykane zbieractwo i łowiectwo. Dominuje grzebanie zmarłych, w zachodnich częściach jest spotykane ciałopalenie. Około 1200 p.n.e. na terenie zachodniej Polski i wschodnich Niemiec powstaje kultura łużycka. Rozciągała się ona na terenie całej Polski, oprócz Mazur i Podlasia, na terenie Łużyc, Czech oraz Części i Słowacji. Około 1000 p.n.e. zaczęli oni budować pierwsze grody obronne, później do obrony przed najazdami scytyjskimi. Panował w nich ustrój rodowy. Prawdopodobnie zimą 738 roku p.n.e. powstaje osada w Biskupinie. Leży ona na wyspie (obecnie: półwysep) na jeziorze biskupińskim, o wymiarach 190x125 m. Wyspę otaczał szeroki od 3 do 8 m falochron, zbudowany z trzymetrowych sosnowych i dębowych pali wbitych pod kątem. Na jego terenie znajdowało się 104-6 długich domów mieszkalnych, ułożonych w 13 rzędach. Typowy dom miał średnio powierzchnię 70-90 m2. W osadzie mogło mieszkać od 700 do 1000 osób. Wokół osady rozciągał się długi na 460 m, szerokości 3,5 m i wysokości prawdopodobnie 6 m drewniany mur złożony ze skrzyń. Do osady prowadziła tylko jedna, szeroka na 3 m, brama, na południowym-zachodzie. Wewnątrz grodu znajdował się wysadzany gliną z piaskiem plac. Prawdopodobnie zbierały się tam wiece i przechodziły tędy wozy. Osada zostało zniszczona przez najazd scytyjski lub podniesienie się poziomu morza. Mieszkańcy kultury łużyckiej żyli głownie z uprawy roli. Większość terenów zajmowały lasy, ale ludność żyła głownie z roli. Uprawiano bób, soczewicę, groch i len. Chleb robiona z prosa, jęczmienia, orkiszu i pszenicy, a pozostałą część szła na paszę dla koni. Żyli oni głownie wzdłuż rzek dostarczających ryb oraz lasów dostarczających zwierzyny. Stosowano prymitywne motyki, hodowano bydło rogate. Pod koniec tzw. okresu halsztackiego zaczęły się zmiany klimatyczne. Zaczęła się zmniejszać temperatura. Zaczęło w Polsce wyrastać coraz więcej lasów i borów. Znacznie wzrosła liczba bagien i terenów mokrych oraz podmokłych. Można te warunki przyrównać do ziem Prusów lub współczesnych Litwinów. Wskutek zmian zaczęły się zmniejszać tereny zdolne do uprawy, a mniejsza liczba dni słonecznych uniemożliwiała wyrastanie zbóż. Ludność wiejska zaczęła masowo migrować do miast i obronnych osad. Zaczęła się zwiększać ich ludność, co wymusiło ich rozbudowę. Nagromadzenie ludności uniemożliwiło ich wyżywienie. Zaczęło się rozwijać rybołówstwo, co spowodowało rozwój grup morskich. Dało to początek. Kulturze pomorskiej. Kolejnym problemem były najazdy scytyjskie, jednak o tym w innym rozdziale.

Około 1800 r. p.n.e. na stepach nadwołżańskich powstała kultura zrębowa. Nazwa pochodzi od charakterystycznych grobów, w których pale były ułożone na zrąb. Rozprzestrzeniła się ona na zachód, gdzie zniszczyła miasta Livencovka i Karatajevo. 1700 p.n.e. aryjskie plemiona pasterskie uderzyły na Grecję. Około 1400 p.n.e. Indoeuropejczycy weszli do Persji i Turcji. Tak powstały kultury: medyjska, perska oraz lud Mittani. Wśród tych ostatnich większość stanowili Huryci, a Ariowie kastę Rządziło ono północną Syrią i południową Turcją. Na powiązania z Indoeuropejczykami wskazują imiona władców. Praojczyzna Medów znajdowała się w górach Zagros na północ od Babilonu – w ciągu kilkuset lat podbili oni Partię i ziemie do Morza Czarnego, a Persów na wschód od Elamu, koło późniejszego miasta Persepolis. Prawie 1000 lat później Persowie zwrócą się przeciw swoim przodkom. Hetyci weszli do Anatolii przez Kaukazu 4 tysiące lat temu. Stworzyli potężne imperium ze stolicą w Hitta, znajdujące się we wschodniej Turcji, którego upadek spowodowały dopiero Ludy Morza. W latach 1400 – 1200 p.n.e. Indoeuropejczycy (Indosłowianie) weszli do Indii. Odtąd byli nazywani Ariami – tj. ludźmi oświeconymi.. Z nich wywodzą się najwyższe kasty Indii. Gen ten przetrwał tam do dziś.. Utworzyli oni kasty, a sami byli na ich szczycie. Napisali oni święte księgi, zwane Wedami. Co ciekawe, nie ma żadnych źródeł, o tym najeździe. Dowiedziano się tego, dopiero po badaniach językowych nad sanskrytem. Nie wiadomo, jak dotarli tam. Dawniej uważano, że przeszli przez Kaukaz, północną Persję i weszli tam. Według innej teorii, przeszli przez stepowe równiny i poszli na południe. Irańczycy poszli na zachód, a Hindusi na wschód. Na początku przechodzili oni przez tereny ugrofińskie, na co wskazuje fiński liczebnik sata, podobny do polskiego odpowiednika – sto oraz dwa inne: raja – skraj i sipuli - cebula. Jednak brak większych grup indoeuropejskich na Przedkaukaziu, wskazuje, że nie mogli tędy przejść wszyscy. Więc najprawdopodobniej przeszli obiema drogami. Ariowie, nacierając na Indie zamieniali napotkanych ludzi w niewolników lub zmuszali do ucieczki na południe. Do dzisiaj żyje tam wielu Drawidów. Jedynym tekstem, który o tym mówi, jest Rygweda. Wiele jest w niej wzmianek o walkach z czarnoskórą ludnością subkontynentu (określaną jako Dasami lub Dasju). Jednak było to już wiele lat po migracji, co wyjaśnia brak wzmianek o pochodzeniu. Najeźdźcy zniszczyli wszystkie dawne osiedla. Nazywali je arma, armaka – ruiny. W tym samym czasie powstali Trakowie, ze zmieszania z nowymi ludami indoeuropejskimi. Ludy indoeuropejskie przekroczyły Bosfor, idąc wzdłuż wybrzeża Morza Czarnego i nad jeziorem Wan zaczęli się tworzyć Protoormianie. Razem z nimi przeszli także Frygowie, którzy osiedlili na ternie zachodniej Turcji. Spowodowało to upadek państwa Hetytów. Był to czas wędrówek Ludów Morza, kiedy rozliczne ludy znad Morza Egejskiego i Turcji pomaszerowały na południe w kierunku Egiptu. Po bitwie morskiej i lądowej zostali rozgromieni przez wojska faraona. Od XIII do X wieku p.n.e. nastąpiła klęska głodu i wyludnienie na terenach kultury andronowskiej i zrębowej. Na niektórych terenach liczba ludności spadła o 90%. Na terenach nadczarnomorskich powstały kultury, na bazie których później powstaną plemiona kimeryjskie. Na byłych terenach andronowskich powstała kultura tagarska, której siedziby są zlokalizowane nad południowym Jenisejem oraz kultura ałdy-bielska, która była kolebką Scytów. Pozostała ludność rozeszła się na południe; mogła uczestniczyć w exodusie Ludów Morza.